عجاج را اعدام نکنید!

هلمت هوشیار

عجاج را اعدام نکنید! تعویق مجازات او یک ضرورت تاریخی است

عملیات‌های انفال در تاریخ عراق نوین، تنها یک اقدام نظامی نبود، بلکه زخمی باز در اندیشه و روان یک ملت است؛ ده‌ها هزار قربانی، محو شدن هزاران روستا از روی نقشه، و مادرانی که هنوز در میان شن‌های بیابان و گورهای دسته‌جمعی به دنبال بقایای پیکر فرزندانشان می‌گردند.

در دل این فاجعه، نام کسانی به نماد ترس و وحشت تبدیل شد؛ «عجاج حردان» یکی از آن‌هاست. نام او در کنار واژه «جلاد انفال»، برای همیشه در حافظه ملت کرد به عنوان یک یادآوری تلخ باقی خواهد ماند.

امروز که اکثریت مردم خواهان شدیدترین مجازات برای کسانی هستند که در جنایت نسل‌کشی کردها دست داشته‌اند، هم‌زمان یک سؤال مطرح می‌شود: آیا عدالت تنها با اعدام سریع جنایتکار محقق و تمام می‌شود؟ یا اینکه گاهی تاریخ نیاز دارد تا جنایتکار زنده بماند تا سخن بگوید و آنچه را که لازم است، بازگو کند؟
هیچ شکی نیست که مجازات عاملان نسل‌کشی، یک امر اخلاقی و قانونی است، اما عجله در اجرای این حکم، در را به روی بسیاری از حقایق مهم می‌بندد.

بسیاری از جزئیات عملیات انفال تا به امروز پنهان مانده است؛ محل بسیاری از گورها ناشناخته است، موضوعات زیادی مستند نشده‌اند و انگیزه‌های آن حجم از کینه و نفرت علیه کردها آشکار نشده است. از سوی دیگر، خود عجاج تنها نبوده و همدستان و عوامل او هنوز پنهان و ناشناخته‌اند؛ بنابراین، تعویق اجرای حکم، یک ضرورت تاریخی و انسانی است.

اعترافات جنایتکار، هرچند سخت و تکان‌دهنده باشد، ارزشی دارد که هیچ سند مکتوبی نمی‌تواند جای آن را بگیرد. در این حالت، خود جنایتکار سخن می‌گوید و فاش می‌کند که: تصمیمات چگونه صادر می‌شدند؟ چه کسانی مشارکت داشتند؟ و جزئیات جنایات را تشریح می‌کند. به این ترتیب، بخشی از حقایقی که سال‌ها پنهان مانده بود، آشکار می‌شود.

تجربه دادگاه‌های مشابه در جهان ثابت کرده است که اعترافات جنایتکاران، اغلب کلید دسترسی به گورهای دسته‌جمعی و روشن شدن سرنوشت مفقودالاثرها بوده است.

همه این‌ها به معنای بی‌گناه دانستن جنایتکار یا همدلی با او نیست، بلکه تلاش برای رسیدن به پاسخ سؤالاتی است که در حافظه تاریخ باقی می‌مانند؛ اما اعدام شتاب‌زده، برای همیشه مهر سکوت بر این حقایق می‌زند و پاسخ این سؤالات نیز همراه با جنایتکار خواهد مرد.

ملت‌های پس از فاجعه، تنها به انتقام نیاز ندارند، بلکه به «حافظه تاریخی» نیازمندند. حافظه نیز تنها بر پایه نفرت بنا نمی‌شود؛ بلکه به مستندات، اعترافات و شهادتِ شهود نیاز دارد تا برای نسل‌های آینده آرشیو شود. هر ملتی که نداند چگونه با فاجعه روبرو شده، همواره در معرض خطر تکرار آن خواهد بود.

حکم عقل این است پیش از آنکه حکم کسانی که در نسل‌کشی کردها دست داشته‌اند اجرا شود، از آن‌ها به عنوان منبعی برای کشف حقایق استفاده شود؛ به عنوان ادای دین به قربانیان، به تاریخ، و به خاطر فرزندانی که باید روزی بدانند چگونه یک انسان به ماشین کشتار تبدیل می‌شود و قربانیان چگونه مقاومت کردند تا یاد آن‌ها در حافظه جمعی زنده بماند.

PUKMEDIA