6 Eylül Kara Günü: Süleymaniye Bardarki Sara Ayaklanması

PUKMEDIA

Süleymaniye / Arşiv

Nisan 1929'da Irak Meclisi'ndeki altı Kürt milletvekili, Kürtlerin haklarına ilişkin Irak Başbakanı'na önemli bir muhtıra sundu.

1930 yılında İngiliz Yüksek Komiserliği'ne ve aynı yılın Mart ayında tekrar Irak Başbakanı'na sunulan raporlarda Milletler Cemiyeti kararlarının uygulanması istendi. Bu raporlarda öne çıkan talepler şunlardı:

1.Merkezi Duhok olan yeni bir vilayet (liva) kurulması,

2.Başına bir Kürt müdürün getirileceği Kürdistan Maarif Müdürlüğü'nün kurulması,  

3.Dört vilayetin (Süleymaniye, Kerkük, Erbil, Duhok) idaresinin birleştirilmesi,

4.Kürdistan için özel bir bütçe tahsis edilmesi.

Kürt temsilcilerin bu talepleri, Halk Partisi (Hizbü'ş-Şa'b) lideri Yasin el-Haşimi'nin temsil ettiği Arap milliyetçilerinin tepki ve itirazlarına yol açtı.

İngiliz mandasını sona erdirerek Irak'ı Milletler Cemiyeti'ne üye yapmayı amaçlayan yeni İngiltere-Irak Anlaşması 30 Haziran 1930'da imzalandı.

Ancak metin yayımlandığında Kürtlere ve haklarına dair hiçbir madde içermediği görüldü.

Bu durum, Irak Başbakanı'na ve İngiliz Yüksek Komiseri Humphrys'e yönelik kitlesel itiraz, telgraf ve uyarılara yol açtı; bazılarında açıkça Milletler Cemiyeti gözetiminde bağımsız bir Kürt hükümeti kurulması talep edildi.

10 Ağustos 1930'da Süleymaniye'de Irak Başbakanı ve İngiliz temsilcisini karşılayan kalabalık halk kitlesi, İngiliz himayesi altında bağımsızlık talebinde bulundu. Verilen sözlerin tutulmaması, gerilimi daha da tırmandırdı.

6 Eylül 1930 Bardarki Sara Ayaklanması

6 Eylül 1930'da Süleymaniye halkı, kentin gerçek temsilcilerinin Irak Parlamentosu'na seçilmemesini ve 1930 İngiltere-Irak Anlaşması'nda meşru haklarının göz ardı edilmesini protesto etmek amacıyla Bardarki Sara meydanında toplandı.

Krallık yönetimi göstericilere ateş açarak karşılık verdi; olaylarda yaklaşık 45 sivil hayatını kaybetti, 195 kişi yaralandı.

Şair Bêkes'in de aralarında bulunduğu yüzlerce kişi tutuklandı.

Bu tarih, Kürt tarihinde "6 Eylül Kara Günü" olarak yer etti.

Süleymaniye'deki katliam haberini alan Melik Mahmud (Şeyh Mahmud Berzenci) derhal harekete geçerek Penjwen'i kontrol altına aldı; Irak ordusundaki bazı rütbeli Kürt subaylar da saflarına katıldı.

Olayların ardından Tevfik Kazaz, Azmi Bey Baban, Şeyh Kadir Şeyh Said Hafid, İzzet Bey Osman Paşa ve Remzi Fettah gibi kentin birçok tanınmış aydın, sosyal ve siyasi figürü tutuklandı.

1931 yılında Melik Mahmud, İngiliz Yüksek Komiseri'ne yazdığı mektupta bağımsız bir Kürt devleti için dört maddelik bir müzakere şartı sundu:

1. Zaho'dan Hanekin arkasına kadar, sivil ya da askeri hiçbir Arap varlığının kalmayacağı bağımsız bir Kürt devletinin kurulması,

2. Milletler Cemiyeti nihai kararı verene dek bölgenin İngiliz gözetiminde kalması,

3. 6 Eylül Bardarki Sara olayları sebebiyle tutuklananların serbest bırakılması,

4. Arap bölgesinde görev yapan tüm Kürt subay ve memurların Kürdistan'a geri gönderilmesi.

Süleymaniye'deki bu kitlesel halk hareketi, aydınların, tüccarların ve din adamlarının öncülük ettiği, silahlı mücadele sürecinden sivil ve kitlesel hak arayışına geçişin en önemli tarihi dönüm noktalarından biri olarak kabul edilmektedir.

PUKMEDIA