بۆچی بازرگانیی جیهانی بەبێ رێڕەوە ئاوییەکان لە جووڵە دەکەوێت؟

gatewaylines

کەشتی بازرگانی

رێڕەوە ئاوییەکان و کەناڵە دەریاوانییەکان بە شادەماری بەستنەوەی ئابووریی وڵاتان دەناسرێن و هەر ئەوانیشن بوونەتە کلیلی سەرەکی سەرکەوتنی بازرگانی نێودەوڵەتی لە جیهاندا. گرنگیی سەرەکی ئەم رێڕەوانە لە کەمکردنەوەی بەرچاوی تێچووی گواستنەوەدا دەردەکەوێت، چونکە رێگای ئاوی بە هەرزانترین رێگە دادەنرێت بۆ گواستنەوەی كاڵاكان لە نێوان وڵاتاندا، بەراورد بە رێگە ئاسمانی و وشکانییەکان، ئەمەش وایکردووە وڵاتان بتوانن کاڵا گرانبەها و قەبارە گەورەکان بە زۆرترین قازانج و كەمترین نرخ بگەیەننە بازاڕە جیهانییەکان، لەبەر ئەوەی کەشتییە بارهەڵگرە گەورەكان توانای گواستنەوەی هەزاران تۆن کاڵایان لە یەک كاتدا هەیە، بۆیە هەموو چاوەکان لە كاتی بازرگانیی نێوان وڵاتاندا دەچنە سەر کەشتیوانی و رێڕەوە ئاوییەکان، مامۆستایانی زانكۆش دەڵێن، رێڕەوە ئاوییەكان گرنگییەكی زۆری ئابووری و سیاسی و جیۆپۆلەتیكییان هەیە. 

لەم راپۆرتەدا گرنگیی رێڕەوە ئاوییەكان دەخرێتەڕوو، شیكاریی بۆ لایەنی ئابووری و یاسا نێودەوڵەتییەكانی ئەو رێڕەوە ئاویانەش دەكرێت.

رێڕەوی ئاوی هەرێمی

لەسەر گرنگی رێڕەوە ئاوییەكان، پرۆفیسۆر د. جەزا تۆفیق تاڵیب پسپۆڕی جێوسیاسی و ئاسایشی نەتەوەیی،وتی: رێڕەوە ئاوییەكان لە جیهاندا ئەو شوێنانە دەگرێتەوە كە رەوتی بازرگانیی نێودەوڵەتیی دەریایی پێدا تێدەپەڕێت، بۆ بازرگانیی نەوت و غاز و كاڵا و كەلوپەل و پێداویستییەكانی تر بەکاردەهێنرێت، چونكە زیاتر لە 70 ٪ی بازرگانیی جیهانی لە رێگای رێڕەوە ئاوییەكانەوە ئەنجامدەدرێت.

سەبارەت بە رێڕەوی ئاوی، ئەگەر كەوتبێتە زەریا و دەریایەكی كراوەوە، ئەوا موڵكی هیچ وڵات و لایەنێك نییە و بازرگانی تێیاندا ئازادە، هەموو كەسێك دەتوانێت كاڵا و كەلوپەلی لێوە بهێنێت و ببات، بەڵام ئەگەر رێڕەوە ئاوییەكە لە چوارچێوەی ئاوێكی هەرێمیدا بێت، ئەوا ئەو وڵاتەی رێڕەوە ئاوییەكە دەكەوێتە سنوورەکەیەوە، دەسەڵاتی تەواوەتی هەیە بۆ ئەوەی رێگریی لە هەموو كەشتییەك یان هەر وڵاتێك بكات و نەهێڵێت بازرگانی لەو رێڕەوە ئاوییەدا بكات، چونكە دەڵێت رێڕەوە ئاوییەكە دەكەوێتە سنووری هەرێمایەتی منەوە. 

گەرووە سروشتییەكان و كەناڵە دەستكردەكان 

ئەو كەشتیانەی لە رێڕەوە ئاوییە سروشتییەكانەوە هاتوچۆ دەكەن، باج نادەن، بەڵام بۆ هاتوچۆكردن لە كەناڵە دەستكردەكانەوە، پێویستە باج بدەن بە حكومەتی ئەو وڵاتەی كەناڵەكەی دروستكردووە. 

پرۆفیسۆر د. جەزا دەڵێت: رێڕەوە ئاوییەكان و گەرووەكان زۆر گرنگن، چونكە بە شادەماری بازرگانیی نێودەوڵەتیی دادەنرێن، وەكو گەرووەكانی (بابولمەندەب، هورمز و مەلاکا لە باشووری خۆرهەڵاتی ئاسیا). لە یاسای نێودەوڵەتیدا هاتووە، ئەو گەرووانە دوو جۆرن، هەندێكیان سروشتین و دەستكردی مرۆڤ نین، وەك گەرووەكانی (بابولمەندەب و هورمز) کە بە دەستی مرۆڤ دروستنەكراون، لەبەر ئەوە بازرگانیكردن تێیاندا ئاساییە و ئاسانە و هیچ جۆرە باجێك لەو كەشتیانە وەرناگیرێت كە لەو رێڕەوە ئاوییەوە بازرگانی دەكەن، بە مەرجێك ئەو هاتوچۆیە نەبێتە هۆی مەترسی بۆ سەر وڵاتێكی تر و بۆ بواری ئەمنی و سەربازی بەكارنەهێنرێت، هەروەها نابێت ئەو كەشتیانەی لەو رێگایەوە هاتوچۆ دەكەن مادەی قەدەغەكراو و هۆشبەریان هەڵگرتبێت. بەڵام هەندێك كەناڵ و رێڕەوی ئاوی هەن مرۆڤ دروستیكردووە، واتە دەستكردی مرۆڤن و سروشتی نین، وەك كەناڵی سوێس لە میسر، لەبەر ئەوەی دەستكردی مرۆڤە و ئەو وڵاتە پێوەی ماندووبووە و بودجەی بۆ تەرخانكردووە، لەبەر ئەوە حكومەتی میسر باج دادەنێت لەسەر ئەو كەشتیانەی بەو رێگایەدا هاتوچۆ دەكەن. بەو هۆیەوە بەشێكی زۆری داهاتی میسر لەو كەناڵەوە سەرچاوە دەگرێت. هەروەها كەناڵی پەنەما لە ئەمریكای ناوەڕاست ئەویش دەستكردی مرۆڤە، لەبەر ئەوە هەر كەشتییەك لەو رێگایەوە بڕوات، باجی لێوەردەگیرێت. 

رێڕەوە ئاوییەكان و ئابووری

رێڕەوە ئاوییەكان لە مێژووی ئابووری جیهاندا هەمیشە وەک دەمارە سەرەکییەکانی بازرگانیی نێودەوڵەتی کاریان کردووە، بەو پێیەی زیاتر لە 70 %ی قەبارەی بازرگانیی جیهانی لە رێگەی دەریا و زەریاکانەوە دەگوازرێتەوە. ئەم دەروازە ئاوییانە، وەک کەناڵی سوێس و کەناڵی پەنەما، تێچووی گواستنەوە بەشێوەیەکی بەرچاو کەمدەکەنەوە و رێگە بە جووڵەی ملیۆنان تۆن کەلوپەل و وزە دەدەن لە نێوان کیشوەرەکاندا. د. پیرۆت محەمەد ئەمین پسپۆڕی دارایی گشتی و مامۆستای زانکۆ، ئاماژەی بەوەکرد، لە نێو هەموو ئەو رێڕەوانەدا، گەرووی هورمز پێگەیەکی ستراتیژیی بێهاوتای هەیە و بە گرنگترین شادەماری ئاسایشی وزەی جیهان دادەنرێت، چونکە نزیکەی پێنج یەکی نەوتی بەکار براوی جیهان و رێژەیەکی بەرچاو لە گازی سروشتیی شلکراو، پێیدا تێپەڕدەبێت، سەرەڕای ئەوەی دەروازەی سەرەکیی هاوردەکردنی کەلوپەل و کەرەستەی خاوە بۆ وڵاتانی ناوچەکە. 

کاتێک گرژیی و ململانێ سەربازییەکان لە نێوان ئەمریکا و ئێراندا سەریانهەڵدا، لێکەوتە ئابوورییەکانی بە خێرایی لەسەر ئاستی جیهان دەرکەوتن. تێکچوونی ئاسایشی کەشتیوانی لە هورمز دەبێتە هۆی بەرزبوونەوەی نرخی نەوت و زیادبوونی تێچووی دڵنیایی (بیمە)ی کەشتییەکان، ئەمەش راستەوخۆ کاردەکاتە سەر گرانبوونی کەرەستەی سەرەتایی و کەلوپەلی بەکاربردن و دروستبوونی شەپۆلێکی هەڵاوسانی جیهانی. 

ئەو پسپۆڕە وتیشی: لە راستیدا رێڕەوە ئاسمانی و وشکانییەکان ناتوانن جێگرەوەیەکی گونجاو و تەواوببن بۆ رێڕەوە ئاوییەکان، چونکە گواستنەوەی ئاسمانی زۆر گرانە و بڕێکی دیاریکراو بار هەڵدەگرێت، گواستنەوەی وشکانیش پێویستی بە ژێرخانی ئاڵۆز و رەزامەندیی فراوانی سیاسی هەیە. بەکارهێنانی ئەم جێگرەوانە، تێچووی گواستنەوە بە رێژەیەکی بەرچاو زیاد دەکات و ماوەی گەیاندنی کەلوپەلەکان زۆر درێژتر دەکاتەوە، ئەمه‌ش نرخەکان لەسەر بەکاربەر بەرزتر دەکاتەوە.

عیراق و رێڕەوە ئاوییەكان 

ئەو مامۆستایەی زانكۆ وتی: لە کاتی ئاڵۆزبوونی دۆخی هورمزدا، بەشێک لە هێڵەکانی بازرگانی روو لە رێڕەوی جێگرەوە دەکەن، وەک گواستنەوە لە رێگەی دەریای سوور و دەریای ناوەڕاستەوە بۆ تورکیا، بەڵام ئەم رێگایانەش بێ ئاستەنگ نین و تێچووی زیاتر دەبێت. بۆ وڵاتێکی وەک عیراق و هەرێمی کوردستان، کە ئابوورییەکەیان بە تەواوی پشتی بە داهاتی فرۆشتنی نەوت و هاوردەکردنی کەلوپەلی دەرەکی بەستووە، لەبەر ئەوە هەر گرژی و ئاڵۆزییەک لە گەرووی هورمزدا هەڕەشەیەکی راستەوخۆیە بۆسەر لایەنی داراییان. کەمبوونەوەی توانای هەناردەکردنی نەوتی عیراق، دەبێتە هۆی دابەزینی داهاتی گشتیی دەوڵەت، کاتێکیش داهاتی نەوت کەمیکرد، بودجەی گشتیی عیراق رووبەڕووی کورتهێنانی کوشندە دەبێتەوە. ئەم دۆخە راستەوخۆ کاریگەریی نەرێنی دەبێت لەسەر توانای حکومەتی فیدراڵ و هەرێمی کوردستان بۆ دابینکردنی مووچەی فەرمانبەران و پارەدارکردنی پرۆژە خزمەتگوزارییەکان. 

بەم شێوەیە، سەقامگیریی گەرووی هورمز نەک تەنها بابەتێکی ئاسایشی نێودەوڵەتییە، بەڵکو پەیوەستە بە بژێویی رۆژانە و مووچە و سەقامگیریی ئابوورییەوە لە ناوچەکەدا.

رێڕەوە ئاوییەكان چین؟

هەر دەربارەی رێڕەوە ئاوییەكان و یاسای نێودەوڵەتی بۆ هاتوچۆكردنی كەشتیی بازرگانی و سەربازی، د. یادگار كەمال مامۆستای زانكۆ و پسپۆڕی یاسای نێودەوڵەتیی گشتی رایگەیاند: رێڕەوە ئاوییە نێودەوڵەتییەکان بەم شێوەیە پێناسە دەکرێن: کە بریتین لە رێڕەوێکی ئاویی سروشتیی تەسك، لە نێوان دوو بەشی دەریاییدا کە کەشتییەکان بە ئازادی پێیدا تێپەڕ دەبن، یان ناوچە ئابوورییە تایبەتەکان بەیەکەوە دەبەستێتەوە و بە شێوەیەکی ئاسایی بۆ کەشتیوانی دەریایی نێودەوڵەتی بەکاردێت. 

بە گشتی، نزیکەی 38 رێڕەوی ئاویی هەن، کە رێڕەوی ئاویی نێودەوڵەتین، لە نێوانیاندا نزیکەی 10 دانەیان گرنگییەکی زۆریان بۆ بازرگانیی نێودەوڵەتی و گواستنەوەی نەوت و گاز هەیە، وەک: رێڕەوی ئاویی هورمز، بابولمەندەب، رێڕەوی ئاویی مەلاکا و رێڕەوی ئاویی جەبەل تاریق و هەردوو نۆکەندی سوێس و پەنەما.

سەرەکیترین یاساکانی پەیوەندیدار بەم رێڕەوە ئاوییە نێودەوڵەتییانە لە بەشی سێیەمی پەیماننامەی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ یاسای دەریاکان (UNCLOS) کە لە ساڵی 1982دا ئیمزاکراوە، بە تایبەتی ماددەکانی 37 تا 44. ئەم پەیماننامەیە مافی تێپەڕبوون و گواستنەوە (Transit Passage) بۆ کەشتی و فڕۆکەکان دابین دەکات، واتە دەتوانن بە شێوەیەکی بەردەوام و خێرا و بەبێ دواخستنی ناپێویست بە رێڕەوە ئاوییە نێودەوڵەتییەکاندا تێپەڕبن.

ئەم مافە هەردوو جۆری کەشتییە بازرگانی و کەشتییە سەربازییەکان دەگرێتەوە. کەشتییە بازرگانییەکان، وەک کەشتییە بارهەڵگرەکان، تانکەرە نەوتییەکان و کەشتییەکانی بار، ئەمانە بە گشتی پێویستییان بە وەرگرتنی مۆڵەت لە دەوڵەتی خاوەن کەناراو نییە بۆ تێپەڕبوون. کەشتییە جەنگییەکانیش مافی تێپەڕبوون و گواستنەوەیان هەیە، بە گشتی پێویستییان بە رەزامەندیی پێشوەختەی دەوڵەتی خاوەن کەناراو نییە. کەشتییەکان دەتوانن بە شێوازی ئاسایی تێپەڕبن، ژێردەریاییەکان دەتوانن لە ژێر ئاودا بمێننەوە و فڕۆکەکانیش دەتوانن بەسەر رێڕەوە ئاوییەکەدا بفڕن.

لەگەڵ ئەوەشدا، دەوڵەتانی خاوەن کەناراو ماف و دەسەڵاتی گرنگیان هەیە، ئەوان سەروەریی خۆیان بەسەر ئاوە هەرێمییەکانی ناو رێڕەوە ئاوییەکەدا پاراستووە و دەتوانن یاسا و رێسای گونجاو لەبارەی سەلامەتیی کەشتیوانی، پاراستنی ژینگەی دەریایی، راوەماسی، گومرک، کۆچبەری و بابەتە هاوشێوەکان دابنێن. هەروەها دەتوانن رێڕەوی تایبەتی کەشتیوانی و سیستمی جیاکردنەوەی هاتوچۆ دەستنیشان بکەن، ئەگەر ئەمە بۆ سەلامەتیی کەشتیوانیی دەریایی پێویست بێت. کەشتییە تێپەڕبووەکانیش بە پێی ئەم پەیماننامەیە پێویستە رێز لەم یاسا و رێسایانە بگرن و رێگەیان پێنادرێت هەڕەشە بکەن، یان هێز لە دژی دەوڵەتی خاوەن کەناراو بەکاربهێنن.

داخستنی رێڕەوەی گواستنەوە 

د. یادگار كەمال زیاتر قسەی كرد و وتی: دەوڵەتانی خاوەن کەناراو ناتوانن ئەم دەسەڵاتانە بەکاربهێنن بۆ رێگرتن لە کەشتیوانیی نێودەوڵەتی. ماددەی 44ی (UNCLOS) دەستنیشانی دەکات کە نابێت تێپەڕبوون بە مەبەستی گواستنەوە رێگریی لێبکرێت یان بوەستێنرێت. هەروەها، دەوڵەتانی خاوەن کەناراو پێویستە ئاگاداریی پێویست لەبارەی مەترسییەکانی کەشتیوانی بە کەشتییەکان بدەن.

یەکێک لە بنەما گرنگەکان، بنەمای یەکسانی و جیاوازی نەکردنە. بە واتایەکی دیکە، کەشتی و فڕۆکەکانی هەموو دەوڵەتان، بەبێ جیاوازی رەگەزنامە، ئاڵا یان پەیوەندیی سیاسی لەگەڵ دەوڵەتی خاوەن کەناراو، مافی تێپەڕبوونیان هەیە. بە پێی ماددەی 42ی (UNCLOS)، یاسا و رێساکانی دەوڵەتانی خاوەن کەناراو نابێت بە شێوەی راستەوخۆ، یان ناڕاستەوخۆ جیاکاری دژی کەشتییە بیانییەکان بکات، یان ببێتە هۆی رەتکردنەوە یان سنووردارکردنی مافی تێپەڕبوون.

یاسای نەریتیی نێودەوڵەتی هەمان بنەمای پاراستنی کەشتیوانی لە رێڕەوە ئاوییە نێودەوڵەتییەکاندا پشتڕاست دەکاتەوە. لە کەیسی (Corfu Channel)دا ساڵی 1949، دادگای نێودەوڵەتیی مافی کەشتییە جەنگییەکانی بۆ تێپەڕبوون لە رێڕەوە ئاوییە بەکارهاتووەکان و کەشتیوانی نێودەوڵەتی لە کاتی ئاشتیدا ناساند، بە مەرجێک کە تێپەڕبوونەکە بێ زیان و یاسایی بێت. ئەگەر زیانی هەبوو بۆ دەوڵەتی خاوەن کەناراو، ئەوا مافی خۆیەتی رێوشوێنی پێویست بگرێتەبەر بەو مەرجەی زیان بە کەشتیی دەوڵەتی سێیەم نەگەیەنێت.

بەرتەسککردنەوەی ئازادیی کەشتیوانی 

لە كۆتاییشدا ئەو پسپۆڕەی یاسای نێودەوڵەتی گشتی روونیکردەوە، بە گشتی دەکرێت بڵێین: هەردوو نەریت و یاسای گشتیی نێودەوڵەتی، جۆرێک لە هاوسەنگییان دروستکردووە لە نێوان رێزگرتن و پاراستنی سەروەری و مافی دەوڵەتانی خاوەن کەناراو، لەگەڵ یەکسانی نێوان دەوڵەتان و ئازادیی کەشتیوانیی بازرگانی و سەربازی لە بەکارهێنانی رێڕەوە ئاوییە نێودەوڵەتییەکاندا، بەڵام ئەوەی جێگەی باسە، ئەو پێشهاتانەی روویان لە گەرووی هورموز و بابولمەندەب کردووە، پێدەچێت لە داهاتوودا ببنە نەریتێکی نوێی نێودەوڵەتی بۆ زیادکردنی دەسەڵاتی سەروەریی دەوڵەتانی کەناراو و بەرتەسککردنەوەی زیاتری ئازادیی کەشتیوانی بۆ هەردوو مەبەستی بازرگانی و سەربازی. بەمەش چوارچێوەی بەرپرسیارێتیی نێودەوڵەتی فراوانتر دەبێت و زیاتر پیشکەوتن بە خۆیەوە دەبینێت لە ئەدەبیاتی یاسای گشتیی نێودەوڵەتیدا.

PUKMEDIA هیوا کازم